Grafika warsztatowa powstaje przez przygotowanie matrycy, nałożenie na nią farby i wykonanie odbitki na papierze lub innym podłożu. Drzeworyt, linoryt, miedzioryt, akwaforta, litografia i sitodruk różnią się przede wszystkim sposobem opracowania matrycy oraz tym, z których jej miejsc farba zostaje przeniesiona.
Odbitka grafiki artystycznej nie jest automatycznie zwykłą kopią obrazu. Może być oryginalnym dziełem zaplanowanym od początku w określonej technice, wykonanym w kilku lub kilkudziesięciu egzemplarzach. Ten przewodnik pomaga odróżnić główne rodziny technik i świadomie czytać oznaczenia na arkuszu.
Matryca i odbitka — dwa podstawowe pojęcia
Matryca to powierzchnia, którą artysta opracowuje: klocek drewna, płyta linoleum, blacha metalowa, kamień litograficzny albo sito. Odbitka jest rezultatem przeniesienia z niej farby pod naciskiem ręcznym lub przy użyciu prasy.
Proces bywa wieloetapowy. W technikach barwnych każdy kolor może wymagać osobnej matrycy albo kolejnego etapu pracy na tej samej. Niewielkie różnice farby, nacisku i papieru sprawiają, że odbitki z jednego nakładu nie zawsze są absolutnie identyczne.
Trzy główne rodziny grafiki
| Rodzina | Skąd drukuje farba? | Przykładowe techniki |
|---|---|---|
| Druk wypukły | z niewyciętych, wystających części matrycy | drzeworyt, linoryt |
| Druk wklęsły | z zagłębień wykonanych w płycie | miedzioryt, sucha igła, akwaforta, akwatinta |
| Druk płaski | z powierzchni bez wyraźnych różnic wysokości | litografia |
Osobną ważną metodą jest druk sitowy, czyli serigrafia. Farba przechodzi przez niezasłonięte oczka sita na podłoże. Technika pozwala uzyskiwać płaskie, nasycone powierzchnie barwne i drukować także na materiałach innych niż papier.
Drzeworyt i linoryt — druk wypukły
W drzeworycie artysta wycina fragmenty drewnianego klocka. Farba pozostaje na powierzchniach, których nie usunięto, i to one odbijają się na arkuszu. Wycięte miejsca pozostają zwykle jasne. Technika sprzyja czytelnemu kontrastowi, rytmowi linii i zdecydowanym formom, choć pozwala także uzyskać bardzo drobny detal.
Linoryt wykorzystuje płytę linoleum. Materiał nie ma kierunkowego usłojenia drewna i łatwo poddaje się cięciu, dlatego pozwala prowadzić swobodną, płynną linię. Zasada druku pozostaje podobna: odbijają się wypukłe części matrycy.
Miedzioryt i sucha igła — linia wyryta w metalu
W miedziorycie zagłębienia wykonuje się rylcem w metalowej płycie. Farba wypełnia rowki, a powierzchnię płyty wyciera się przed odbiciem. Pod dużym naciskiem wilgotny papier wybiera farbę z zagłębień.
Sucha igła również polega na bezpośrednim rysowaniu w płycie, ale ostre narzędzie podnosi przy krawędzi rowka charakterystyczny zadzior. Zatrzymuje on dodatkową farbę i daje miękką, aksamitną linię. Zadzior stopniowo zużywa się podczas drukowania, co ogranicza liczbę odbitek zachowujących ten sam efekt.
Akwaforta i akwatinta — działanie kwasu
W akwaforcie metalową płytę pokrywa się warstwą odporną na działanie kwasu. Artysta odsłania w niej rysunek igłą, a następnie trawi odkryte miejsca. Dłuższe lub wielokrotne trawienie może pogłębiać linie i zmieniać ich siłę na odbitce.
Akwatinta pozwala budować plamy tonalne zamiast opierać się przede wszystkim na linii. Na powierzchni tworzy się ziarnistą warstwę ochronną, dzięki której kwas wytrawia sieć drobnych punktów. Akwafortę i akwatintę często łączy się na jednej płycie.
Litografia — druk płaski
Litografia opiera się na odpychaniu tłuszczu i wody. Rysunek wykonuje się tłustym materiałem na odpowiednio przygotowanym kamieniu lub płycie. Podczas druku farba przyjmuje się w miejscach związanych z rysunkiem, a wilgotne partie jej nie przyjmują.
Technika pozwala zachować charakter kredki, tuszu i swobodnego gestu. W odróżnieniu od drzeworytu powierzchnia drukująca nie musi być wyższa, a od akwaforty odróżnia ją brak drukowania z wytrawionych zagłębień.
Oryginalna grafika a reprodukcja
Oryginalna grafika warsztatowa powstaje w procesie, w którym matryca i odbitka należą do zamierzonej pracy artystycznej. Reprodukcja odwzorowuje istniejące dzieło — na przykład obraz — za pomocą fotografii i druku. Sam fakt, że wydruk jest podpisany albo powstał w ograniczonej liczbie, nie wyjaśnia jeszcze metody jego wykonania.
W opisach spotyka się też grafiki wykonane według kompozycji innego artysty albo edycje przygotowane przy udziale profesjonalnej pracowni drukarskiej. Dlatego najpewniejsze są pełna metryczka, wiarygodna proweniencja i informacja od galerii lub wydawcy, a nie pojedynczy szczegół oglądany bez kontekstu.
Jak czytać numerację i podpis na grafice?
- 12/50 oznacza zwykle dwunastą odbitkę z deklarowanego nakładu pięćdziesięciu numerowanych egzemplarzy.
- A.P. lub E.A. wskazuje najczęściej odbitkę artystyczną poza numerowanym nakładem.
- Podpis może znajdować się ołówkiem pod kompozycją, ale sposób sygnowania zależy od epoki i praktyki autora.
- Sucha pieczęć, znak wydawcy lub drukarni mogą pomagać w identyfikacji, lecz wymagają odczytania w kontekście dokumentacji.
Numer nakładu nie jest samodzielnym dowodem autentyczności ani wartości. Przed zakupem trzeba zweryfikować autora, technikę, wymiary, stan, pochodzenie oraz zgodność oznaczeń z katalogiem lub dokumentacją.
Jak oglądać grafikę w galerii?
- Przeczytaj opis techniki — różnica między akwafortą a litografią zmienia sposób rozumienia śladu.
- Zobacz, czy w papierze widać odcisk krawędzi metalowej płyty; może pojawiać się w druku wklęsłym.
- Porównaj gęstość linii, rodzaj czerni i sposób budowania półtonów.
- Zwróć uwagę na papier, marginesy, numerację i podpis, ale nie dotykaj arkusza.
- Oceń kompozycję i temat tak samo uważnie jak technikę.
W kolekcji grafiki polskiej Galerii Schron można zobaczyć, jak różne rozwiązania warsztatowe służą indywidualnemu językowi twórców. Warto porównać je także z pracami związanymi z Rembrandtem, Salvadorem Dalím i Pablem Picassem.
Najczęstsze pytania
Czy każda odbitka jest oryginałem?
Nie. Odbitka może być oryginalną grafiką warsztatową, późniejszym wydaniem z zachowanej matrycy albo reprodukcją. Decydują proces, autorstwo, czas wykonania i dokumentacja.
Czy pierwsza odbitka w nakładzie jest zawsze najlepsza?
Nie można tego zakładać na podstawie numeru. Sposób numerowania nie musi odpowiadać kolejności drukowania, a jakość zależy między innymi od matrycy, farby, nacisku i kontroli całej edycji.
Jaka jest różnica między akwafortą a akwatintą?
Akwaforta służy przede wszystkim budowaniu trawionej linii, natomiast akwatinta pozwala uzyskiwać pola tonalne. Obie techniki można łączyć.
Źródła i materiały
- Wydział Sztuk Pięknych UMK — techniki sztuk graficznych
- Museum of Modern Art — pojęcie odbitki graficznej
- The Metropolitan Museum of Art — historia i proces grafiki
- Ilustracja: Albrecht Dürer, Czterej jeźdźcy Apokalipsy; cyfrowa reprodukcja The Metropolitan Museum of Art, CC0; Wikimedia Commons.
Planujesz wizytę? Zobacz także zwiedzanie, galerię sztuki oraz kontakt.